El-Mescidü’l-Haram Mekke’de Kâbe’nin bulunduğu alandaki camiin adıdır. Hürmet ve saygı gösterilmesi gereken mescit anlamında bu ad verilmiştir. Yeryüzünde inşa edilen ilk mescit ve müslümanların kıblesidir. Buraya Mescid-i Haram denildiği gibi Harem-i Şerif de denir. Açık bir alan üzerinde bulunan Kâbe Makam-ı İbrahim ve zemzem kuyusu bu mescidin birer parçasıdır:

Mescid-i Haram’ın kuzey-batı duvarı 164 m. güney-doğu duvarı 166 m. kuzey-doğu duvarı 108 m. güneybatı duvarı 109 m. dir. Mescid-i Haram’ın bu dört duvarında 19 kapı çevresinde 92 kubbe ve 7 minare vardır. Hz. Ömer zamanına kadar ihata duvarı yoktu. Ondan sonra duvar örüldü ve tarih boyunca bir takım tamir yenileme genişletme çalışmaları yapıldı.

Benu Şeybe kapısının kemeri ile Kâbe arasında küçük kubbeli bir yapı vardır. Kâbe yapılırken Hz. İbrahim’in iskele olarak kullandığı taş buradadır. Taş üzerine çıkan Hz. İbrahim’ın ayak izleri görülmektedir.

Kâbe’nin kuzey-batı duvarının karşısında mermerden yapılmış yarım daire şeklinde bir duvar vardır. Hilâl’i de andıran bu duvarla çevrili alana “el-Hatim” veya “el-Hicr” denmiştir.

Tavafın yerine getirildiği mermer döşemeye “metaf” denilmektedir.

“Metaf”: Tavaf edilen yer tavaf edilirken dönülen alan demektir (bk. “Metâf” mad.).

Zemzem’in çıktığı yer Hâceru’l-Esved’in karşısında Kâbe’nin 20 m. kadar doğusundadır. Zemzem İbranice bir kelime olup “dur-dur” anlamına gelir.

Mescid-i Haram terkibi Kur’an-ı Kerim’in çeşitli ayetlerinde geçer.

Bazı ayetlerde müşriklerin halkın Mescid-i Harama girmesini engellemelerinin büyük günah olduğu belirtilir: Allah yolundan alıkoymak O’nu inkâr etmek insanları Mescid-i Haram’dan menetmek ve oranın halkını yerinden çıkarmak Allah katında daha büyük bir günahtır” (el-Bakara 2/217); “… Sizi Mescid-i Haram’dan menettiği için bir kavme olan kininiz sakın sizi onlara karşı tecavüze sevketmesin” (el-Mâide 5/2).

İslâm’ın ilk yıllarında ibadetlerde kıble Kudüs’teki Mescid-i Aksâ iken Hicretten sonra onaltıncı ayda kıble Mekke’deki Mescid-i Haram’a çevrilmiştir. Kur’an-ı Kerim’de bu değişiklik şöyle açıklanır: “Her nereye çıkıp gidersen git yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Bu elbette Rabbinden gelen bir gerçektir. Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir” (el-Bakara 2/149 kış. 2/150); “Yüzünü göğe çevirip durduğunu görüyoruz. Seni sevdiğin kıbleye mutlaka çevireceğiz. Hemen yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Ey müminler. Siz de nerede olursanız olun yüzünüzü onun tarafına çevirin” (el-Bakara 2/144).

Diğer yandan saldırı olmadıkça Mescid-i Haram çevresinde savaş yapılması yasaklanmıştır. Mescid-i Haram’ın yanında onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın. Eğer orada sizinle savaşırlarsa onları öldürün. İşte kâfirlerin cezası böyledir” (el-Bakara 2/191).

Mescid-i Haram önceleri Kâbe’nin çevresinde tavaf edenlere ayrılmış bir alandan ibaretti. Asr-ı Saadette ve Ebu Bekir (r.a)’ın halifeliği döneminde mescidin çevresinde duvar yoktu. Etrafı evlerle çevrili idi. Zamanla hacıların kalabalıklaşması ve sıkışıklık meydana gelmesi üzerine kenardaki evler satın alınıp yıktırılmış ve çevresine duvar çekilmiştir. Mescid Emevîler Abbasîler Osmanlılar Suudlular zamanında çeşitli tamirler görmüş ve değişikliklere uğramıştır. Şimdiki haliyle Kâbe’ye yakın olan kısmın üzeri açık dış kısımların üzeri kapalıdır. Kapalı bölüm sa’y mahallini de içine alacak şekilde genişletilmiştir (Kamil Miras Tecrîd-i Sarih Tercemesi X 57 VI 50).

Mescid-i Haram yeryüzündeki mescitlerin en faziletlisidir. Burada kılınan bir namaz başka mescitlerde kılınan yüz bin namazdan daha efdaldir. Bir hadis-i şerifte; “Mescidimde kılınan bir namaz Mescid-i Haram hariç başka mescidlerde kılınan bin namazdan efdaldir. Mescid-i Haramda kılınan bir namaz da diğer mescidlerde kılınan yüz bin namazdan efdaldir” (İbn Mâce H. No: 1406) buyrulmuştur. Fazilet bakımından Mescid-i Haram’dan sonra Mescid-i Nebi ondan sonra da Mescid-i Aksa gelir. Bir başka hadis-i şerifte de şöyle buyurulur: “(Fazla sevab umarak) yalnız şu üç mescide gitmek üzere yolculuk yapılabilir. Mescid-i Haram Mescid-i Nebi ve Mescid-i Aksâ” (Buhâri Mescidu Mekke 1; bk. “Kâbe” “Mescid-i Aksâ” maddeleri).

Mescid-i Haram (Arapça: المسجد الحرام) Kâbe’nin de içinde bulunduğu alanı çevreleyen büyük mescide Mescid-i Haram denilmektedir. Hürmetli Mescid anlamına gelen bu ifade Kur’an’da 16 ayette yer almaktadır.